Portretrecht

Portretrecht

Een portretrecht is het recht van een individu om over het eigen portret te beschikken. Een portret is een afbeelding van de eigen lichamelijke, herkenbare identiteit. Het gaat expliciet om de ‘herkenbare identiteit’ en niet alleen om het gezicht. Een foto waarbij het gezicht is afgedekt, kan namelijk nog steeds een inbreuk maken op de herkenbare identiteit.

Het portretrecht is onderdeel van het auteursrecht. De auteurswet maakt voor het portretrecht onderscheidt tussen twee situaties, namelijk een portret dat in opdracht is gemaakt of niet.

Portret in opdracht:

Voor de publicatie van een portret dat in opdracht is gemaakt, is altijd toestemming nodig van de geportretteerde. De maker van het portret, de fotograaf, moet voor publicatie ook toestemming geven. De fotograaf heeft immers een auteursrecht op de gemaakte foto. Bij portretten die in opdracht zijn gemaakt, bestaat er dus een situatie dat er een portretrecht en een auteursrecht naast elkaar bestaan. Beide rechten beperken elkaar in zekere zin. De auteursrechthebbende mag de foto niet vrijelijk publiceren, vanwege het portretrecht. Andersom mag de portretrechthebbende de foto vaak ook niet vrijelijk publiceren vanwege het auteursrecht van de maker.

Portret niet in opdracht:
Een portret dat niet in opdracht is gemaakt, mag er in beginsel vrijelijk worden gepubliceerd tenzij de geportretteerde een redelijk belang kan aanvoeren tegen de publicatie. Een redelijk belang kan bijvoorbeeld zijn de inbreuk op het grondrecht privacy. Aan de andere kant kan degene die het portret heeft gepubliceerd ook argumenten aanvoeren die hout snijden zoals: vrijheid van meningsuiting, persvrijheid of commerciële belangen. Zodoende kan een portretrecht discussie al snel uitmonden in een fundamentele strijd tussen grondrechten.

Wij hebben de kennis en expertise om uiteenlopende rollen op ons te nemen: van advisering tot geschilbeslechting. Wij hebben een ervaren team van advocaten en juristen op het gebied van het portretrecht. Neem contact met ons op om de mogelijkheden te bespreken.

Portretrecht binnen het intellectueel eigendom (IE-recht)

Het portretrecht hoort thuis binnen het bredere Intellectueel eigendom (IE-recht). Het is geregeld in de artikelen 19, 20 en 21 van de Auteurswet en raakt nauw aan het auteursrecht van de fotograaf. Anders dan veel andere IE-rechten ontstaat het portretrecht niet door registratie of door een creatieve prestatie, maar simpelweg doordat iemand herkenbaar in beeld wordt gebracht. Daardoor botst het portretrecht regelmatig met het auteursrecht op de afbeelding en met grondrechten als de vrijheid van meningsuiting (artikel 10 EVRM) en het recht op eerbiediging van het privéleven (artikel 8 EVRM).

Bij MKB Juristen werken advocaten en bedrijfsjuristen samen aan portretrechtkwesties, voor opdrachtgevers van ieder formaat: van een internationaal concern dat een reclamecampagne uitrolt tot de bakker op de hoek die een tevreden klant op de website wil tonen. Wij vertalen de juridische regels naar een werkbaar advies.

De wettelijke basis: artikel 19, 20 en 21 Auteurswet

Het portretrecht kent een drietal kernbepalingen:

• Artikel 19 Auteurswet – de geportretteerde (of diens nabestaanden) mag een in opdracht gemaakt portret zelf openbaar maken; de maker behoudt zijn auteursrecht.
• Artikel 20 Auteurswet – de maker van een in opdracht gemaakt portret mag dit niet zonder toestemming van de geportretteerde openbaar maken.
• Artikel 21 Auteurswet – een niet in opdracht gemaakt portret mag worden gepubliceerd, tenzij een redelijk belang van de geportretteerde zich daartegen verzet.

De spil van vrijwel elk portretrechtgeschil is het begrip redelijk belang uit artikel 21 Auteurswet. Dat belang kan van persoonlijke (privacy) aard zijn, maar ook van commerciële aard.

Redelijk belang: privacy versus commercieel belang

Een redelijk belang in de zin van artikel 21 Auteurswet valt grofweg in twee categorieën:

• Privacybelang. De geportretteerde wil niet dat een (privé)beeld wordt verspreid. Hierbij wegen de aard en context van de foto, de plaats van opname en de gevoeligheid van de afbeelding mee.
• Commercieel belang. Wie door zijn beroep populariteit heeft verworven, heeft een belang om die populariteit zelf te gelde te maken. Dit heet verzilverbare populariteit.

De rechter maakt steeds een belangenafweging tussen het belang van de geportretteerde (artikel 8 EVRM) en het belang van degene die publiceert – bijvoorbeeld de pers- en uitingsvrijheid of een commercieel belang (artikel 10 EVRM).

Verzilverbare populariteit en de redelijke vergoeding

In het arrest Cruijff/Tirion (Hoge Raad 14 juni 2013) heeft de Hoge Raad bepaald dat het portretrecht bij verzilverbare populariteit géén absoluut verbodsrecht is. Een bekende persoon kan zich niet zonder meer tegen elke publicatie verzetten. Speelt er alleen een commercieel belang en geen bijkomend privacybelang, dan kan het aanbieden van een redelijke vergoeding doorslaggevend zijn: die vergoeding moet recht doen aan de mate van bekendheid en aan de economische waarde van de exploitatie. Wordt geen passende vergoeding aangeboden, dan kan de geportretteerde publicatie alsnog blokkeren, mits hij bijkomende omstandigheden aanvoert. Voor merken die werken met influencers, ambassadeurs of bekende gezichten is dit van groot belang; dit speelt vaak ook bij adverteren en reclame.

Portretrecht, auteursrecht en de AVG

Bij een foto van een persoon spelen vaak drie rechten tegelijk. De fotograaf heeft het auteursrecht op de foto, de afgebeelde persoon heeft het portretrecht, en omdat een herkenbaar portret een persoonsgegeven is, geldt daarnaast de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). De AVG stelt eigen eisen aan toestemming: die moet vrij, specifiek, geïnformeerd en ondubbelzinnig zijn. Toestemming voor het portretrecht is dus niet automatisch ook toestemming in de zin van de AVG. Wie beeld commercieel inzet, doet er goed aan zowel het portretrecht als de privacyregels te borgen.

Quitclaim: toestemming goed vastleggen

Voorkomen is beter dan procederen. Wie afbeeldingen van personen gebruikt – in een campagne, op de website, in een bedrijfsfilm of op social media – legt de toestemming vast in een zogeheten quitclaim of modelovereenkomst. Daarin staat onder meer voor welke kanalen, welk gebruik en welke periode toestemming wordt gegeven, en of er een vergoeding tegenover staat. Voor werknemers die in beeld komen, hoort een afspraak in of naast de arbeidsovereenkomst te staan over het gebruik na uitdiensttreding. Onze juristen stellen deze documenten op maat op.

Inbreuk op portretrecht: wat kunt u doen?

Wordt uw portret zonder toestemming gepubliceerd, of beschuldigt iemand u juist van inbreuk? Dan zijn er verschillende stappen mogelijk:

• Sommatie. Een onderbouwde brief waarin verwijdering, rectificatie en/of een vergoeding wordt geëist.
• Kort geding. Bij spoed kan de rechter op korte termijn een publicatieverbod of verwijdering opleggen.
• Schadevergoeding. De geleden schade kan worden gevorderd, waaronder een gederfde licentievergoeding bij commercieel gebruik.

Aan de kant van de uitgever of ondernemer beoordelen wij juist of een beroep op pers- of uitingsvrijheid, nieuwswaarde of een redelijke vergoeding kans van slagen heeft. Zo voorkomen wij onnodige procedures.

Hoe MKB Juristen u helpt bij portretrecht

Onze advocaten en bedrijfsjuristen adviseren over de hele linie van het portretrecht: van het opstellen van quitclaims en mediabeleid tot het voeren van een procedure. Wij bedienen zowel grote concerns en mediabedrijven als de individuele ondernemer en fotograaf. Wilt u weten waar u staat? Neem contact met ons op om uw situatie vrijblijvend te bespreken.