Zijn plaspauzes op de werkvloer verplicht?

Nee, een vaste, vooraf ingeplande plaspauze hoeft u als werkgever niet te geven. Wat wél verplicht is: u moet werknemers voldoende gelegenheid bieden om naar het toilet te gaan wanneer dat nodig is. Dat betekent genoeg toiletten en wasgelegenheid binnen handbereik én voldoende ruimte in de werkindeling om het werk daarvoor even te onderbreken. Een rechtstreeks recht op een aaneengesloten plaspauze van een vast aantal minuten per uur kent de Nederlandse wet niet; het draait om redelijke mogelijkheden en goed werkgeverschap.

Is een plaspauze wettelijk verplicht?

De wet kent geen apart “recht op een plaspauze” met een vast aantal minuten. Wat de wet wél van u vraagt, is dat de arbeidsplaats zó is ingericht dat werknemers normaal naar het toilet kunnen. Dat volgt uit de algemene zorgplicht voor veilige en gezonde arbeidsomstandigheden en uit de eisen aan sanitaire voorzieningen in het Arbeidsomstandighedenbesluit (Arbobesluit).

Met andere woorden: er is geen wetsartikel dat een werknemer een afdwingbare plaspauze van bijvoorbeeld vijf minuten per uur geeft. Wél bestaat er een feitelijke verplichting om toiletbezoek mogelijk te maken. Komt het toilet zelden ter sprake, dan zit u doorgaans goed zolang medewerkers het werk vrij even kunnen onderbreken. Het wordt pas een juridisch vraagstuk bij functies waar dat lastig is, zoals chauffeurs, productiemedewerkers aan een lopende band of beveiligers op een vaste post.

Feitelijk recht versus wettelijk recht: het verschil

Het onderscheid is belangrijk voor uw beleid. Een wettelijk recht op een specifieke plaspauze bestaat niet; u hoeft dus geen vast aantal minuten in te roosteren. Tegelijk ontstaat er in de praktijk een feitelijk recht: omdat u verplicht bent om sanitaire voorzieningen én de gelegenheid om die te gebruiken te bieden, kunt u toiletbezoek niet zomaar onmogelijk maken. Stuur daarom op de mogelijkheid om te gaan, niet op een stopwatch.

Wanneer ontstaat er wél een probleem? De zaak rond de buschauffeurs

Een bekend voorbeeld speelde in het openbaar vervoer. Een ondernemingsraad wilde voor buschauffeurs een vaste, aaneengesloten plaspauze laten inplannen, omdat een sanitaire stop tijdens een rit niet altijd haalbaar zou zijn.

De rechter ging niet mee in een afdwingbare, rigide plaspauze. Doorslaggevend was dat de werkgever toezegde dat chauffeurs een sanitaire stop mogen maken wanneer dat nodig is en daar niet op worden afgerekend als de bus daardoor iets later komt. Met andere woorden: zolang er in de praktijk genoeg ruimte is om naar het toilet te gaan, is een vast ingeplande pauze niet nodig.

De les voor uw onderneming: niet de stopwatch is bepalend, maar of medewerkers in de praktijk daadwerkelijk de kans krijgen. Maakt u die ruimte op papier én in de werkcultuur duidelijk, dan staat u sterk.

Hoeveel toiletten en wasbakken moet u hebben?

Het Arbobesluit eist sanitaire voorzieningen (artikel 3.24), maar schrijft sinds enkele jaren vooral voor dat er “voldoende” toiletten en wastafels zijn, gescheiden naar geslacht. Hoeveel dat precies is, hangt af van uw situatie. In de praktijk worden hiervoor nog steeds de oude, vervallen richtgetallen als vuistregel gebruikt:

• Voldoende toiletten in de buurt van de werkplek. Veelgebruikte richtlijn: ten minste één toilet per vijftien werknemers van hetzelfde geslacht.
• Toiletten gescheiden naar geslacht, of zo ingericht dat ze afzonderlijk en afsluitbaar te gebruiken zijn.
• Bij mannen mag een deel met urinoirs worden ingevuld, mits er als richtlijn ten minste één gewoon toilet per vijfentwintig mannen blijft.
• Een wasbak met stromend water in of vlak bij de toiletruimte, zodat medewerkers hun handen kunnen wassen.

Omdat de wet “voldoende” als norm hanteert, is het verstandig om het benodigde aantal te onderbouwen in uw risico-inventarisatie en -evaluatie (RI&E). Deze eisen gelden niet alleen op kantoor of in de fabriek, maar bijvoorbeeld ook op een bouwplaats of bij ambulant werk. Voor functies onderweg, zoals chauffeurs, betekent dit dat er langs de route voldoende stopplaatsen met toilet en wasgelegenheid moeten zijn.

Geldt dit ook voor kleine bedrijven en de bouw?

Ja. Ook met een handvol medewerkers moet u sanitaire voorzieningen bieden. Op bouwlocaties en bij tijdelijk werk kan dat met een mobiele toiletunit met wasgelegenheid. Het aantal voorzieningen schaalt mee met het aantal mensen dat tegelijk aan het werk is.

Er moet ook tijd zijn om te gaan

Genoeg toiletten hebben is niet genoeg; medewerkers moeten het werk er ook voor kunnen onderbreken. Kan iemand vrij even weglopen, dan is er meestal niets aan de hand. Bij gebonden werk vraagt het iets meer organisatie:

• In een productieomgeving volstaat het dat een collega de bediening even overneemt of dat de machine kort kan worden stilgelegd.
• Bij posten of toezicht regelt u aflossing, zodat de plek niet onbemand blijft.
• Houd u daarnaast aan de gewone pauzeregels uit de Arbeidstijdenwet: bij een werkdag van meer dan vijfeneenhalf uur heeft een werknemer recht op pauze. Toiletbezoek staat daar los van en hoort daar niet in te worden “weggestreept”.

Mag u het aantal toiletbezoeken beperken?

In beginsel zijn er geen vaste regels over hóé vaak iemand naar het toilet mag. U kunt afspraken maken in een personeelshandboek, de arbeidsovereenkomst of een cao, bijvoorbeeld om te voorkomen dat de productie onnodig stilvalt. Daarbij gelden wel duidelijke grenzen:

• U mag medische redenen nooit negeren. Wie door zwangerschap, medicatie of een aandoening vaker moet, mag daarvoor niet worden benadeeld. Dat raakt al snel aan het verbod op discriminatie.
• U moet zich blijven gedragen als goed werkgever. Een onnodig strikt regime kan overkomen als pesten of machtsmisbruik.
• Communiceer de reden van een afspraak. Dat een beveiliger zijn post niet zomaar verlaat, is logisch; een boekhouder verbieden tussendoor te gaan, is dat niet.

Een verstandig uitgangspunt: stuur op de uitkomst (het werk loopt door) in plaats van op het tellen van toiletbezoeken.

Wat zijn de risico’s als u dit niet goed regelt?

Onvoldoende sanitaire voorzieningen of een te streng beleid kan u op meerdere manieren raken:

• Toezicht en handhaving. De Nederlandse Arbeidsinspectie kan tekortkomingen in arbeidsomstandigheden aanpakken.
• Conflict met de ondernemingsraad. Regelingen rond werk- en rusttijden kunnen instemmingsplichtig zijn; gaat dat mis, dan ligt een procedure op de loer.
• Discriminatie- en goed-werkgeverschapsclaims. Vooral als medische of zwangerschapssituaties worden genegeerd.
• Verzuim en imagoschade. Onvrede over zoiets basaals als toiletbezoek leidt tot uitval, ziekte en negatieve publiciteit.

Praktische checklist voor werkgevers

1. Controleer of het aantal toiletten en wasbakken past bij uw personeelsbestand en de werklocaties (ook bouw of werk onderweg).
2. Zorg dat medewerkers het werk in de praktijk kunnen onderbreken: aflossing, overname of stilleggen.
3. Leg eventuele afspraken vast in een personeelshandboek, met respect voor medische uitzonderingen.
4. Communiceer waarom een afspraak bestaat en pas die consequent en redelijk toe.
5. Betrek bij gebonden functies tijdig de ondernemingsraad en check de instemmingsplicht.

Veelgestelde vragen over plaspauzes op het werk

Heeft een werknemer recht op een plaspauze?

Er is geen apart wettelijk recht op een ingeplande plaspauze met een vast aantal minuten. Wel moet u als werkgever zorgen voor voldoende toiletten en de mogelijkheid om naar het toilet te gaan wanneer dat nodig is. In de praktijk komt dat neer op een feitelijk recht om te gaan, ook al staat het niet zo in de wet.

Hoeveel toiletten moet een bedrijf hebben?

Het Arbobesluit eist “voldoende” toiletten en wastafels, gescheiden naar geslacht. Als praktische richtlijn wordt vaak ten minste één toilet per vijftien werknemers van hetzelfde geslacht aangehouden, met daarbij voldoende wasgelegenheid. Bij mannen mag een deel met urinoirs worden ingevuld, zolang er per vijfentwintig mannen ten minste één gewoon toilet beschikbaar blijft. Onderbouw uw aantal bij voorkeur in de RI&E.

Mag een werkgever toiletbezoek verbieden of beperken?

Toiletbezoek volledig verbieden mag niet. U mag wel redelijke afspraken maken, bijvoorbeeld over het moment in een productieproces, zolang u medische redenen ontziet en zich gedraagt als goed werkgever. Een te streng regime kan onrechtmatig of zelfs discriminerend zijn.

Geldt een plaspauze als pauze of als werktijd?

Kort toiletbezoek wordt doorgaans niet gezien als de wettelijke pauze die u bij een langere werkdag moet geven. Het is verstandig om die twee gescheiden te houden en toiletbezoek niet te verrekenen met de reguliere pauze.

Wat moet ik regelen voor chauffeurs of medewerkers die niet zomaar weg kunnen?

Zorg dat er onderweg of langs de route voldoende stopplaatsen met toilet en wasgelegenheid zijn, en maak duidelijk dat een sanitaire stop is toegestaan zonder dat de medewerker daarop wordt afgerekend. Bij vaste posten regelt u aflossing.

Heeft de ondernemingsraad iets te zeggen over pauze- en plaspauzeregels?

Mogelijk wel. Regelingen over werk- en rusttijden zijn vaak instemmingsplichtig voor de ondernemingsraad. Wilt u afspraken over toiletbezoek of pauzes vastleggen of wijzigen en heeft uw bedrijf een OR, ga dan tijdig na of u instemming nodig heeft voordat u de regeling invoert.

Laat uw personeelsbeleid rond plaspauzes vastleggen of controleren

Zijn vrije plaspauzes in uw onderneming lastig te organiseren? Dan is het verstandig om de spelregels helder vast te leggen, samen met de andere afspraken rond werk- en rusttijden. Leg die vast in een personeelshandboek, zodat uw medewerkers precies weten waar ze aan toe zijn. Onze juristen arbeidsrecht stellen dat document op of controleren het, zodat u zeker weet dat u binnen de wet blijft en handelt als goed werkgever.

Wilt u uw situatie laten beoordelen of een reglement laten opstellen? Plan een vrijblijvende intake in en we kijken met u mee.