Opgelet: aandeelhoudersovereenkomst kan besluit vernietigen!

Ja, een aandeelhoudersovereenkomst kan een vennootschapsrechtelijk besluit aantasten. Hoewel de overeenkomst formeel een contract tussen de aandeelhouders onderling is, accepteert de rechtspraak dat afspraken daaruit kunnen “doorwerken” in de vennootschap. Wordt een besluit (zoals een benoeming of een ontslag) genomen in strijd met de aandeelhoudersovereenkomst, dan kan dat besluit onder omstandigheden vernietigbaar zijn. De juridische basis hiervoor is de norm van redelijkheid en billijkheid uit artikel 2:8 van het Burgerlijk Wetboek (BW), in combinatie met de vernietigingsgrond van artikel 2:15 BW. Voor ondernemers betekent dit dat de inhoud van zo’n overeenkomst veel zwaarder weegt dan vaak wordt gedacht.

Wat is een aandeelhoudersovereenkomst?

Een aandeelhoudersovereenkomst (vaak afgekort als AHO of SHA) is een contract waarin de aandeelhouders van een BV onderling afspraken vastleggen over hun samenwerking. Denk aan afspraken over stemgedrag, het uitkeren van dividend, een geschillenregeling, een non-concurrentiebeding of de vraag wat er gebeurt als een aandeelhouder wil uitstappen.

De populariteit van de aandeelhoudersovereenkomst heeft een praktische reden: het opstellen ervan is eenvoudiger en goedkoper dan het aanpassen van de statuten. Statutenwijzigingen vragen om een notariële akte en moeten voldoen aan dwingend vennootschapsrecht. Een onderhandse overeenkomst tussen aandeelhouders is flexibeler en blijft bovendien buiten de openbare registers, wat de afspraken vertrouwelijk houdt.

Het verschil met de statuten

De statuten vormen de “grondwet” van de vennootschap en gelden tegenover iedereen. De aandeelhoudersovereenkomst geldt in beginsel alleen tussen de partijen die hem hebben ondertekend. Juist dat onderscheid is interessant: de vennootschap is meestal geen partij bij de overeenkomst, en toch kan zo’n contractuele afspraak het functioneren van de vennootschap raken.

Vennootschapsrechtelijke doorwerking: hoe contractuele afspraken het besluit raken

Met “doorwerking” wordt bedoeld dat contractuele afspraken binnen de vennootschapsrechtelijke sfeer effect kunnen hebben, waardoor het niet-naleven ervan gevolgen heeft voor de rechtsgeldigheid van besluiten binnen de vennootschap.

Vroeger werd vaak aangenomen dat een aandeelhouder die in strijd met de overeenkomst stemde, weliswaar wanprestatie pleegde, maar dat het besluit zelf gewoon geldig bleef. De aandeelhouder kon dan tot schadevergoeding worden aangesproken, maar het besluit stond. Inmiddels is de heersende lijn in de rechtspraak genuanceerder: het kan niet alleen om wanprestatie gaan, maar het besluit zelf kan ook vernietigbaar zijn.

De rol van artikel 2:8 en 2:15 BW

Deze visie steunt op de gedragsnorm van artikel 2:8 BW. Die bepaalt dat een rechtspersoon en degenen die krachtens de wet en de statuten bij zijn organisatie zijn betrokken, zich tegenover elkaar moeten gedragen naar wat door redelijkheid en billijkheid wordt gevorderd. Wat partijen naar redelijkheid en billijkheid van elkaar mogen verwachten, hangt af van de concrete omstandigheden van het geval.

De afspraken in een aandeelhoudersovereenkomst zijn bij die beoordeling allesbehalve onbelangrijk. Ze kleuren in wat redelijk en billijk is en kunnen daarmee invloed hebben op de vennootschapsrechtelijke besluitvorming. Een besluit dat in strijd met die afspraken wordt genomen, kan zo in strijd komen met artikel 2:8 BW. Dat levert volgens artikel 2:15 BW een grond op om het besluit te laten vernietigen. De rechter beoordeelt dit per geval.

De Vanka-Kawat-lijn in de rechtspraak

Een veelgenoemd voorbeeld in dit verband is de zogenoemde Vanka-Kawat-uitspraak (Rechtbank ’s-Gravenhage, 1 augustus 2012, ECLI:NL:RBSGR:2012:BX5922). Daarin werd aanvaard dat een aandeelhoudersovereenkomst onder omstandigheden vennootschapsrechtelijk kan doorwerken, mede omdat in dat geval zowel beide aandeelhouders én de vennootschap zelf aan de afspraken waren gebonden. Een besluit dat in strijd met zulke afspraken tot stand komt, kan dan via artikel 2:8 BW vernietigbaar zijn. Latere lagere rechtspraak heeft deze gedachte bij andere contractuele afspraken bevestigd. De precieze uitkomst blijft altijd afhankelijk van de feiten van het geval.

Doorwerking is geen automatisme: de uitzondering

Belangrijk om te begrijpen: doorwerking is niet de hoofdregel, maar de uitzondering die per geval wordt beoordeeld. De doorwerking kan namelijk zelf naar redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn.

Er kunnen bijzondere omstandigheden spelen waardoor nakoming van de aandeelhoudersovereenkomst juist niet van een aandeelhouder kan worden verlangd. Dit speelt bijvoorbeeld bij een zogenoemde noodzaakfinanciering, waarbij het belang van de vennootschap (de continuïteit) zwaarder kan wegen dan de letterlijke afspraak tussen aandeelhouders. De rechter weegt dan het vennootschapsbelang af tegen het aandeelhoudersbelang dat de overeenkomst beoogt te dienen.

Ook andere contractuele afspraken kunnen doorwerken

De doorwerkingsgedachte is niet beperkt tot de aandeelhoudersovereenkomst. Ook andere contractuele afspraken kunnen via de norm van redelijkheid en billijkheid invloed hebben op vennootschapsrechtelijke besluiten. In de lagere rechtspraak is dit toegepast op bijvoorbeeld een vaststellingsovereenkomst (settlement agreement): een herbenoemingsbesluit dat in strijd met zo’n vaststellingsovereenkomst was genomen, kon op grond van dezelfde gedragsnorm worden vernietigd.

Voor de praktijk betekent dit dat ondernemers ook bij andere overeenkomsten rond hun vennootschap alert moeten zijn. Afspraken die op het oog “maar” contractueel zijn, kunnen in een conflict ineens vennootschapsrechtelijke gevolgen hebben.

Wat betekent dit voor u als ondernemer?

De doorwerking heeft twee kanten. Enerzijds maakt zij de afspraken maximaal afdwingbaar: een medeaandeelhouder kan niet zomaar ongestraft afwijken van wat is afgesproken. Dat geeft houvast en rust binnen de samenwerking.

Anderzijds laat zij weinig ruimte voor onduidelijkheid of interpretatie. Een slordig of dubbelzinnig geformuleerde bepaling kan onbedoeld doorwerken in besluiten, of juist niet houdbaar blijken. Het laagdrempelige, flexibele karakter van de aandeelhoudersovereenkomst kan daardoor in de praktijk strenger uitpakken dan gedacht. Een goed opgestelde aandeelhoudersovereenkomst voorkomt zulke verrassingen.

Praktijkvoorbeeld

Stel: drie aandeelhouders spreken in hun aandeelhoudersovereenkomst af dat een bestuurder alleen met unanimiteit kan worden ontslagen. Tijdens een aandeelhoudersvergadering ontslaan twee van hen de bestuurder met meerderheid van stemmen, tegen de afspraak in. Het ontslagbesluit is dan formeel volgens de statuten genomen, maar kan via de doorwerking van de overeenkomst en artikel 2:8 BW alsnog vernietigbaar zijn. De “overwinning” in de vergadering kan zo achteraf onderuitgaan.

Let op de termijn: vernietiging kent een vervaltermijn van een jaar

Wie een besluit wil laten vernietigen, moet snel handelen. Voor de vernietiging van een besluit geldt op grond van artikel 2:15 BW een vervaltermijn van één jaar. Die termijn gaat lopen op het moment dat aan het besluit voldoende bekendheid is gegeven of de belanghebbende ervan op de hoogte is geraakt. Anders dan bij een verjaringstermijn kan een vervaltermijn niet worden “gestuit”: laat u de termijn verlopen, dan blijft het besluit in stand, ook als het in strijd met de aandeelhoudersovereenkomst is genomen. Twijfelt u of een besluit aantastbaar is, laat dit dan tijdig beoordelen via onze expertise in ondernemingsrecht.

Praktische vervolgstappen

• Leg afspraken helder en eenduidig vast, zodat over de strekking geen discussie kan ontstaan.
• Stem de aandeelhoudersovereenkomst af op de statuten en signaleer tegenstrijdigheden op tijd.
• Neem expliciet op wat er gebeurt bij stemgedrag in strijd met de afspraken en bij geschillen.
• Laat de overeenkomst opstellen of toetsen door een jurist die de vennootschapsrechtelijke gevolgen kent.
• Twijfelt u of een genomen besluit aantastbaar is? Win dan tijdig advies in, want voor het vernietigen van een besluit geldt een vervaltermijn van één jaar.

Veelgestelde vragen

Kan een besluit echt worden vernietigd door een aandeelhoudersovereenkomst?

Ja, dat kan, maar het is geen automatisme. Een besluit dat in strijd met de aandeelhoudersovereenkomst is genomen, kan via de norm van redelijkheid en billijkheid (artikel 2:8 BW) en de vernietigingsgrond van artikel 2:15 BW vernietigbaar zijn. De rechter beoordeelt dat per geval aan de hand van alle omstandigheden.

Gaat de aandeelhoudersovereenkomst voor op de statuten?

Niet zonder meer. De statuten hebben vennootschapsrechtelijke werking tegenover iedereen, terwijl de overeenkomst in beginsel alleen tussen de partijen geldt. Door de doorwerking kan een contractuele afspraak toch invloed hebben op de geldigheid van een besluit. Het is daarom verstandig beide documenten op elkaar af te stemmen.

Wat is het verschil tussen wanprestatie en een vernietigbaar besluit?

Bij wanprestatie schendt een aandeelhouder de overeenkomst en kan hij worden aangesproken op bijvoorbeeld schadevergoeding, terwijl het besluit zelf in stand blijft. Bij een vernietigbaar besluit kan het besluit zelf juridisch ongedaan worden gemaakt. De moderne lijn in de rechtspraak laat zien dat beide tegelijk aan de orde kunnen zijn.

Binnen welke termijn moet u een besluit laten vernietigen?

Voor de vernietiging van een besluit geldt op grond van artikel 2:15 BW een vervaltermijn van één jaar, die gaat lopen zodra aan het besluit voldoende bekendheid is gegeven of u ervan op de hoogte bent geraakt. Een vervaltermijn kan niet worden gestuit, dus wacht niet te lang: laat uw situatie tijdig juridisch beoordelen, anders verloopt uw recht om op te treden.

Is een aandeelhoudersovereenkomst verplicht?

Nee, een aandeelhoudersovereenkomst is niet wettelijk verplicht. Toch is hij in de praktijk sterk aan te raden zodra een BV meerdere aandeelhouders heeft, omdat hij conflicten voorkomt en duidelijkheid schept over samenwerking, stemgedrag en uittreding.

Moet een aandeelhoudersovereenkomst door een notaris worden opgesteld?

Nee, anders dan een statutenwijziging hoeft een aandeelhoudersovereenkomst niet bij notariële akte. Het is een onderhandse overeenkomst. Juist daarom is zorgvuldige juridische formulering belangrijk: de afspraken kunnen vergaande gevolgen hebben.

Laat uw aandeelhoudersovereenkomst goed opstellen

Een aandeelhoudersovereenkomst is krachtiger dan veel ondernemers denken: de afspraken kunnen niet alleen onderling afdwingbaar zijn, maar ook de besluitvorming binnen uw BV raken. Daarom is het verstandig hier niet lichtvaardig mee om te gaan.

De juristen van MKB Juristen stellen voor u een heldere aandeelhoudersovereenkomst op waarin alle partijen zich kunnen vinden, met oog voor de risico’s en de afstemming op uw statuten. Heeft u te maken met een geschil of een omstreden besluit, kijk dan ook naar onze expertise op het gebied van ondernemingsrecht of onze bredere rechtshulp voor ondernemers.

Wilt u uw situatie persoonlijk bespreken? Plan een vrijblijvende intake in en ontdek hoe wij u kunnen helpen om uw afspraken juridisch waterdicht te maken.