Zzp’er in dienst: voorkom kwalificatie als schijnzelfstandige

Een zzp’er die in de praktijk werkt als een gewone werknemer, loopt het risico te worden aangemerkt als schijnzelfstandige. De Belastingdienst kan de samenwerking dan achteraf als dienstverband kwalificeren, met naheffingen van loonheffingen en premies tot gevolg. Sinds 1 januari 2025 wordt hier weer actief op gehandhaafd. Je voorkomt problemen door per opdracht een goede, op maat gemaakte freelanceovereenkomst te hanteren en de feitelijke werkwijze daarop af te stemmen.

Wat is schijnzelfstandigheid?

Van schijnzelfstandigheid is sprake wanneer iemand op papier als zelfstandige (zzp’er) werkt, maar feitelijk werkt onder dezelfde voorwaarden als een werknemer in loondienst. De arbeidsrelatie is dan in werkelijkheid een arbeidsovereenkomst, ook al hebben partijen een opdrachtovereenkomst getekend.

Wat partijen op papier afspreken is dus niet doorslaggevend. Wat telt, is hoe de samenwerking in de praktijk verloopt. Drie elementen staan daarbij centraal:

• Arbeid – verricht de persoon zelf het werk, of mag hij zich vrij laten vervangen?
• Loon – staat er een vaste vergoeding tegenover de arbeid?
• Gezag – is er sprake van een gezagsverhouding, bijvoorbeeld doordat de opdrachtgever bepaalt hoe, waar en wanneer het werk wordt gedaan?

Is aan deze kenmerken voldaan, dan kan er juridisch sprake zijn van een arbeidsovereenkomst, ongeacht het etiket dat partijen er zelf op plakken.

Hoe wordt beoordeeld of iemand echt zelfstandig is?

De Hoge Raad heeft in het zogenoemde Deliveroo-arrest (2023) verduidelijkt hoe je beoordeelt of een arbeidsrelatie een arbeidsovereenkomst is. Er bestaat geen enkele factor die op zichzelf de doorslag geeft; de rechter weegt alle omstandigheden van het geval in onderling verband. Belangrijke gezichtspunten die daarbij een rol spelen, zijn onder meer:

• de aard en duur van de werkzaamheden;
• de wijze waarop het werk en de werktijden worden bepaald;
• of het werk is ingebed in de organisatie van de opdrachtgever;
• of de zzp’er zich commercieel als ondernemer gedraagt en ondernemersrisico draagt (bijvoorbeeld door meerdere opdrachtgevers, eigen investeringen en het verwerven van naamsbekendheid).

Hoe meer de werkwijze lijkt op die van een gewone werknemer, hoe groter het risico op herkwalificatie. Daarom is het verstandig om niet alleen het contract, maar ook de dagelijkse praktijk kritisch tegen het licht te houden.

Opletten met standaard freelanceovereenkomsten

Er zijn veel standaard- en zelfs branchespecifieke modelovereenkomsten in omloop, onder meer via de Belastingdienst. Toch sluiten die in de praktijk lang niet altijd goed aan op jouw situatie. De Belastingdienst geeft zelf aan dat je modellen mag aanpassen, maar dat aanpassen luistert nauw: een ongelukkige formulering kan het beoogde effect juist ondermijnen.

Bovendien wordt iedere opdracht afzonderlijk beoordeeld. Voor de ene opdracht kan dus sprake zijn van echte zelfstandigheid en voor de andere van een verkapt dienstverband. Per samenwerking moet je dus nagaan of een aangepaste overeenkomst nodig is, ook al houdt een goede, brede freelanceovereenkomst al rekening met uiteenlopende situaties.

Let op met risicovolle clausules

Sommige clausules die we regelmatig in freelanceovereenkomsten tegenkomen, vergroten juist het risico op schijnzelfstandigheid. De relatie moet immers zelfstandig blijven; bedingen die afbreuk doen aan die zelfstandigheid wijzen richting een gezagsverhouding. Denk bijvoorbeeld aan:

• clausules waarbij de zzp’er vooraf toestemming moet vragen voor vakantie of vrije dagen;
• bepalingen waardoor de zzp’er onder leiding of supervisie van een werknemer komt te staan;
• verboden om voor andere opdrachtgevers te werken, of een verplichting tot persoonlijke aanwezigheid op vaste tijden.

Ook een vrijwaringsclausule waarmee de opdrachtgever premies voor werknemersverzekeringen op de zzp’er probeert te verhalen, biedt geen bescherming: zo’n verhaal op de werknemer is wettelijk niet toegestaan. Stelde je zelf een freelanceovereenkomst op? Laat die dan zeker even controleren op juridische en fiscale gebreken.

Handhaving sinds 2025: wat zijn de risico’s?

Jarenlang werd de Wet DBA niet of nauwelijks gehandhaafd. Sinds 1 januari 2025 is dat anders: de Belastingdienst handhaaft weer op schijnzelfstandigheid. Wordt een arbeidsrelatie achteraf als dienstverband aangemerkt, dan kan dat leiden tot naheffingen van loonheffingen en premies. Die correcties kunnen met terugwerkende kracht worden opgelegd, in beginsel tot 1 januari 2025.

De handhaving wordt stapsgewijs ingevoerd. De Belastingdienst heeft aangegeven dat een eerste controle in de regel begint met een bedrijfsbezoek of gesprek, en niet meteen met een uitgebreid boekenonderzoek. Houd er wel rekening mee dat correcties en boetes bij opzet of grove schuld nadrukkelijk tot de mogelijkheden behoren. Wie weet of had kunnen weten dat sprake hoorde te zijn van een dienstbetrekking, loopt het grootste risico. Wacht dus niet af, maar zorg nu voor goede afspraken en een werkwijze die daarbij past.

De fiscus houdt de eerste periode rekening met opdrachtgevers die aantoonbaar stappen zetten om schijnzelfstandigheid tegen te gaan. Dat is geen vrijbrief, maar het onderstreept wel hoe belangrijk het is om je dossier op orde te hebben: een passend contract, een werkwijze die daarbij klopt en bewijs van het ondernemerschap van de zzp’er.

Welke wetgeving komt eraan?

De regels rond zelfstandigen zijn nog volop in beweging. Het wetsvoorstel VBAR (Verduidelijking Beoordeling Arbeidsrelaties en Rechtsvermoeden) zou de beoordeling van arbeidsrelaties verduidelijken, maar het kabinet heeft in 2026 besloten het verduidelijkingsdeel daarvan te schrappen. In plaats daarvan wordt gewerkt aan een afzonderlijke Zelfstandigenwet, die naar verwachting niet eerder dan in 2027 in werking treedt.

Wat naar verwachting wel doorgaat, is een wettelijk rechtsvermoeden van een arbeidsovereenkomst bij lage uurtarieven. Werkt iemand tegen een tarief onder een bepaalde grens (in de plannen rond de 38 euro per uur), dan kan diegene zich erop beroepen dat er sprake is van een arbeidsovereenkomst. Het is dan aan de opdrachtgever om het tegendeel aan te tonen. De precieze inhoud, het exacte bedrag en de ingangsdatum kunnen nog wijzigen; laat je daarom tijdig informeren over de actuele stand van zaken voordat je conclusies trekt voor jouw situatie.

Zo voorkom je herkwalificatie als opdrachtgever

Wil je als ondernemer veilig met zzp’ers werken, let dan op de volgende punten:

1. Gebruik per samenwerking een passende freelanceovereenkomst en pas standaardmodellen zorgvuldig aan.
2. Zorg dat de feitelijke werkwijze klopt met het contract: geen gezag, vaste werktijden of verplichte aanwezigheid die op een dienstverband wijzen.
3. Geef de zzp’er ruimte om zich als ondernemer te gedragen, bijvoorbeeld door vervanging toe te staan en geen exclusiviteit te eisen.
4. Let op bij lage uurtarieven: hoe lager het tarief, hoe groter de kans dat de zelfstandigheid ter discussie komt te staan.
5. Leg de zelfstandigheid vast en bewaar bewijs van het ondernemerschap (meerdere opdrachtgevers, eigen facturen, inschrijving KvK, eigen materiaal).
6. Laat twijfelgevallen juridisch toetsen voordat je begint.

Veelgestelde vragen over schijnzelfstandigheid

Wat zijn de gevolgen van schijnzelfstandigheid voor de opdrachtgever?

Als de Belastingdienst de relatie als dienstverband aanmerkt, kan de opdrachtgever te maken krijgen met naheffingen van loonheffingen en premies. Daarnaast kan de zzp’er aanspraak maken op rechten van een werknemer, zoals loondoorbetaling bij ziekte en ontslagbescherming.

Beschermt een modelovereenkomst van de Belastingdienst mij volledig?

Niet automatisch. Een modelovereenkomst biedt alleen houvast als je je daadwerkelijk aan de inhoud houdt en de praktijk daarmee overeenstemt. Wijkt de feitelijke werkwijze af, dan kan alsnog sprake zijn van een dienstverband.

Geldt schijnzelfstandigheid ook als de zzp’er er zelf voor kiest?

Ja. De wens van partijen is niet doorslaggevend. Ook als de zzp’er nadrukkelijk zelfstandig wil werken, kan de relatie juridisch als arbeidsovereenkomst worden gekwalificeerd wanneer de feiten daarop wijzen.

Hoe lang kan de Belastingdienst terugkomen op een arbeidsrelatie?

Correcties kunnen met terugwerkende kracht worden opgelegd, in beginsel tot 1 januari 2025 (de datum waarop de actieve handhaving startte). De exacte periode en voorwaarden hangen af van de omstandigheden en de geldende regels op dat moment. Laat je situatie daarom tijdig beoordelen.

Speelt het uurtarief een rol bij schijnzelfstandigheid?

Steeds vaker wel. In de aankomende wetgeving krijgt iemand met een laag uurtarief naar verwachting een sterkere positie om te stellen dat er sprake is van een arbeidsovereenkomst. Een marktconform tarief dat past bij echt ondernemerschap helpt dat risico te beperken, maar is op zichzelf geen garantie.

Laat je freelanceovereenkomst controleren door MKB Juristen

Werk je met zzp’ers of overweeg je dat? Laat je freelanceovereenkomst opstellen of controleren door onze juristen. Zo voorkom je niet alleen herkwalificatie als schijnzelfstandige, maar ook naheffingen en onnodige discussies met de Belastingdienst. Heb je een breder vraagstuk over je arbeidsrelaties, kijk dan bij onze expertise op het gebied van arbeidsrecht of neem contact op via onze rechtshulp.

Twijfel je over een concrete samenwerking? Plan een intake in en leg je situatie voor aan een van onze juristen.