Opgelet: niet zomaar portret werknemer gebruiken voor reclame

Een werkgever mag het portret van een werknemer niet zomaar voor reclame of op de website gebruiken: daarvoor is uitdrukkelijke, bij voorkeur schriftelijke toestemming nodig. Publiceer je een herkenbare foto van een medewerker zonder die toestemming, dan kan de werknemer zich beroepen op zijn portretrecht en een schadevergoeding eisen. Zeker bij commercieel gebruik (reclame, bestickering van bedrijfsbussen, social media) is het risico groot, want de rechter neemt dan al snel aan dat de werknemer een redelijk belang heeft om zich te verzetten. Hieronder lees je hoe portretrecht werkt, wat een bekende rechtszaak tegen een PostNL-dochter ons leert en hoe je als ondernemer claims voorkomt.

Wat is portretrecht en wanneer geldt het?

Portretrecht is het recht van een afgebeelde persoon om zich onder bepaalde voorwaarden te verzetten tegen het publiceren van zijn of haar portret. Het is geregeld in de Auteurswet. Een portret is daarbij ruimer dan een klassieke foto: het gaat om elke herkenbare afbeelding van iemands gezicht of verschijning, of dat nu een foto, video, tekening of zelfs een afbeelding van iemand op de rug is, zolang de persoon herkenbaar is.

Belangrijk is het onderscheid tussen een portret dat in opdracht is gemaakt en een portret dat niet in opdracht is gemaakt. Heeft iemand zelf opdracht gegeven tot de foto, dan is voor publicatie in beginsel toestemming nodig. Is de foto niet in opdracht gemaakt, dan mag publicatie meestal wel, tenzij de afgebeelde persoon zich op een redelijk belang kan beroepen. Voor de werkgever-werknemerrelatie is dat onderscheid cruciaal: foto’s die jij als werkgever van je personeel (laat) maken, zijn doorgaans in opdracht gemaakt.

Mag een werkgever zomaar een foto van een werknemer plaatsen?

Nee. Wil je als werkgever een herkenbare foto van een werknemer op je website, in een brochure of op bedrijfsvoertuigen plaatsen, dan heb je daarvoor de uitdrukkelijke toestemming van die werknemer nodig. Zonder die toestemming kan de werknemer zich tegen de publicatie verzetten als hij een redelijk belang heeft. Bij commercieel en reclamematig gebruik wordt dat redelijk belang in de rechtspraak vrijwel altijd aangenomen.

Onder de privacywetgeving (de AVG) speelt bovendien mee dat een herkenbare foto een persoonsgegeven is. In de verhouding werkgever-werknemer is “toestemming” een wankele grondslag, omdat een werknemer zich door de gezagsverhouding niet altijd vrij voelt om nee te zeggen. Reden te meer om de toestemming zorgvuldig, vrijwillig en aantoonbaar te regelen. Wil je weten hoe je beeldgebruik AVG-proof inricht, kijk dan ook bij onze expertise privacy en gegevensbescherming.

De PostNL-zaak: portret op website en vrachtwagens

Een sprekend voorbeeld is een uitspraak van de rechtbank Noord-Holland uit 2019, in een zaak tegen een logistieke onderneming binnen de PostNL-groep. Een werknemer ontdekte dat foto’s van hem op de website stonden en dat vrachtwagens waren beplakt met stickers met zijn portret. Op de beelden staat hij samen met een collega herkenbaar en centraal in beeld. Volgens de werknemer was zijn portret zonder geldige toestemming verspreid en was dit een inbreuk op zijn portretrecht.

De werkgever verweerde zich met de stelling dat de werknemer wel degelijk akkoord was gegaan. De kern van de zaak draaide vervolgens om twee vragen: was er sprake van geldige toestemming, en zo niet, had de werknemer een redelijk belang om zich te verzetten?

Bewijslast van de toestemming ligt bij de werkgever

De toestemming hoeft volgens de wet niet per se op schrift te staan, maar in de praktijk is dat sterk aan te raden. Anders loop je tegen een lastige bewijslast aan, precies wat hier gebeurde. De rechter benadrukte dat partijen twistten over de reikwijdte van de toestemming en dat de bewijslast op de werkgever rust. De werkgever moet dus aantonen dat er geldige toestemming was.

Een belangrijk en vaak onderschat punt: toestemming om gefotografeerd te worden is nog geen toestemming om de foto te publiceren, en zeker niet om die voor reclame te gebruiken. Dat de werknemer zich liet fotograferen en meewerkte aan beeldmateriaal, was volgens de rechter onvoldoende bewijs van toestemming voor reclamematige verspreiding. De rechter ging er bovendien van uit dat het materiaal slechts voor intern gebruik bedoeld was. De conclusie: er was geen geldige toestemming voor het commerciele gebruik.

Het Discodanser-arrest: redelijk belang bij reclame

Ook zonder toestemming kan een werknemer zich alleen verzetten als hij een redelijk belang heeft. Voor reclame-uitingen is dat belang vrijwel altijd aanwezig. Dat volgt uit het bekende Discodanser-arrest van de Hoge Raad (HR 2 mei 1997). In die zaak werd een professionele danser zonder zijn medeweten afgebeeld in een advertentie.

De gedachte achter het Discodanser-arrest: het publiek neemt aan dat iemand die in een reclame is afgebeeld het product of de dienst ondersteunt. Daarmee wordt de geportretteerde met die uiting geassocieerd, en dat raakt zijn persoonlijke levenssfeer.

Doordat reclamematig gebruik de persoonlijke levenssfeer raakt, heeft een geportretteerde in beginsel altijd een redelijk belang om zich tegen zulk gebruik te verzetten. In de PostNL-zaak oordeelde de rechter op die grond dat de werknemer zich terecht verzette en kende hem een schadevergoeding toe. Houd er wel rekening mee dat de hoogte van een schadevergoeding per geval sterk verschilt en afhangt van onder meer de aard en omvang van het gebruik; in deze zaak ging het om een vergoeding in de orde van enkele duizenden euro’s, maar reken niet op een vast bedrag.

Wat zijn de risico’s voor jou als werkgever?

• Schadevergoeding. Bij ongeoorloofd commercieel gebruik kan een werknemer een vergoeding eisen voor het gebruik en eventuele immateriele schade.
• Verwijdering en rectificatie. Je kunt verplicht worden om foto’s offline te halen, stickers van voertuigen te verwijderen of drukwerk aan te passen, met bijbehorende kosten.
• AVG-risico’s. Een herkenbare foto is een persoonsgegeven. Onzorgvuldig gebruik kan ook een privacykwestie worden, los van het portretrecht.
• Reputatie en arbeidsrelatie. Een conflict over beeldgebruik kan de verhouding met (ex-)werknemers onnodig op scherp zetten.

Zo regel je toestemming goed: een praktische checklist

Wil je het portret van een werknemer gebruiken voor je website of reclame? Leg de toestemming dan schriftelijk en concreet vast. Een goede toestemming (ook wel quitclaim genoemd) regelt in elk geval:

1. Welk portret het betreft (welke foto’s of beelden).
2. Voor welke doelen het gebruik is toegestaan (bijvoorbeeld website, social media, reclame, drukwerk).
3. Op welke media en kanalen het portret mag verschijnen.
4. Voor welke periode en in welk gebied de toestemming geldt.
5. Wat er gebeurt bij uitdiensttreding: mag het beeld dan nog gebruikt worden, of moet het worden verwijderd?
6. Of de toestemming kan worden ingetrokken en onder welke voorwaarden.

Door dit vooraf vast te leggen, voorkom je discussie achteraf en sta je sterk als er ooit een conflict ontstaat. Vraag de toestemming bovendien vrijwillig en zonder druk, zeker gezien de gezagsverhouding op de werkvloer.

Veelgestelde vragen over portretrecht van werknemers

Mag ik een foto van een ex-werknemer op mijn website laten staan?

Niet zonder meer. Als de oorspronkelijke toestemming niet ziet op gebruik na uitdiensttreding, of als de werknemer zijn toestemming intrekt, kan voortgezet gebruik problematisch worden. Regel daarom vooraf wat er bij vertrek met het beeldmateriaal gebeurt en haal beeld na uitdiensttreding bij twijfel tijdig weg.

Is mondelinge toestemming geldig?

Mondelinge toestemming kan op zich rechtsgeldig zijn, maar is in de praktijk lastig te bewijzen. Omdat de bewijslast bij de werkgever ligt, is een schriftelijke vastlegging veel veiliger.

Geldt portretrecht ook bij een groepsfoto of foto van achteren?

Het draait om herkenbaarheid. Is iemand op een groepsfoto of zelfs van achteren duidelijk herkenbaar, dan kan portretrecht spelen. Bij een grote, niet-herkenbare menigte is dat doorgaans niet het geval.

Mag ik een foto van een werknemer op LinkedIn of social media plaatsen?

Ook social media valt onder publicatie. Zeker bij zakelijke en wervende posts is het verstandig om vooraf toestemming te vragen en die toestemming te documenteren.

Wat is het verschil tussen portretrecht en de AVG?

Portretrecht uit de Auteurswet beschermt tegen ongewenste publicatie van je beeltenis. De AVG ziet op de verwerking van persoonsgegevens, waaronder herkenbare foto’s. Bij beeldgebruik van werknemers spelen beide regimes vaak tegelijk.

Heb ik toestemming nodig voor een foto van een stagiair of uitzendkracht?

Ja. Het portretrecht hangt niet af van het soort contract. Ook bij stagiairs, uitzendkrachten of zzp’ers die herkenbaar in beeld komen, regel je het beeldgebruik vooraf en bij voorkeur schriftelijk.

Hulp nodig bij beeldgebruik en portretrecht?

Wil je zeker weten dat je het portret van een werknemer rechtsgeldig gebruikt? Laat de toestemming dan opstellen door een specialist. Met een goede quitclaim portretrecht leg je vast wie welk beeld waar en hoelang mag gebruiken, zodat je hoge schadevergoedingen voorkomt. Speelt er een breder vraagstuk rond personeel, dan denken onze juristen ook mee vanuit het arbeidsrecht.

Twijfel je of jouw situatie risico’s oplevert, of loop je al tegen een claim aan? Plan een vrijblijvende intake in en we bekijken samen hoe je het beste verder kunt.