Opletten voor boetes bij tariefafspraken tussen zzp’ers

Tariefafspraken tussen zzp’ers vallen onder het kartelverbod en zijn in beginsel verboden, maar de Autoriteit Consument en Markt (ACM) beschrijft in haar Leidraad tariefafspraken zzp’ers vier situaties waarin zelfstandigen tóch samen afspraken over hun tarief mogen maken zonder een boete te riskeren. Wie buiten die uitzonderingen valt, loopt een fors boeterisico: een kartelovertreding kan de ondernemer en betrokken leidinggevenden duur komen te staan. Hieronder leest u wat is toegestaan, waar de grenzen liggen en hoe u veilig afspraken maakt.

Waarom zijn prijsafspraken tussen ondernemers verboden?

Een prijsafspraak is een vorm van een kartelafspraak en valt onder het kartelverbod van de Mededingingswet. De gedachte daarachter: door onderling prijzen, productie of het verdelen van klanten en markten af te stemmen, schakelen concurrenten hun onderlinge concurrentie uit. Dat is nadelig voor afnemers en voor de economie als geheel. Niet alleen prijsafspraken zijn verboden – ook afspraken over productiebeperking of marktverdeling vallen eronder.

De ACM houdt toezicht op de naleving en beoordeelt of een afspraak een verboden kartelafspraak is. De boetes kunnen hoog oplopen. De ACM kan voor een kartelovertreding een boete opleggen tot 900.000 euro of 10% van de jaaromzet, als dat hoger is. Bij langdurige kartels kan dat maximum verder oplopen. Ook leidinggevenden die persoonlijk bij de overtreding betrokken waren, kunnen een boete krijgen.

Mogen zzp’ers samen tariefafspraken maken?

Het korte antwoord: meestal niet, maar er zijn belangrijke uitzonderingen. Het kartelverbod geldt namelijk alleen voor ondernemingen. In bepaalde situaties worden zzp’ers voor de mededingingsregels niet als onderneming gezien, of kondigt de ACM aan dat zij geen boete zal opleggen. De ACM heeft die situaties gebundeld in de Leidraad tariefafspraken zzp’ers (de huidige versie dateert uit 2023 en verving een eerdere versie). Daarin onderscheidt de ACM grofweg vier sporen waarlangs collectieve tariefafspraken zijn toegestaan of onbeboet blijven.

Uitzondering 1: zzp’ers die “zij-aan-zij” of afhankelijk werken

Het kartelverbod geldt niet voor wie geen onderneming is. Volgens de ACM worden zzp’ers in de volgende situaties op één lijn met werknemers gesteld en mogen zij wél samen over hun tarief onderhandelen:

• de zzp’er is economisch afhankelijk van zijn opdrachtgever;
• de zzp’er werkt feitelijk “zij-aan-zij” met werknemers in loondienst en is daarvan in de praktijk nauwelijks te onderscheiden;
• de zzp’er werkt via een digitaal arbeidsplatform.

Valt een zzp’er in één van deze categorieën, dan kunnen onderlinge tariefafspraken toegestaan zijn om een sterkere onderhandelingspositie tegenover de opdrachtgever op te bouwen.

Uitzondering 2: een klein marktaandeel of kleine omzet

Het kartelverbod is ook niet van toepassing op afspraken tussen concurrenten met samen een klein marktaandeel. De gedachte: wie samen maar een klein deel van de markt heeft, kan de concurrentie niet wezenlijk beperken. Voor deze zogenoemde bagateluitzondering geldt volgens de Leidraad onder meer:

• het gezamenlijke marktaandeel mag op geen enkele betrokken markt hoger zijn dan 10 procent;
• de afspraak mag de handel tussen EU-lidstaten niet ongunstig beïnvloeden.

Daarnaast bestaat er een omzetdrempel voor kleine groepen. Maakt een groep van maximaal acht zzp’ers die vooral diensten verlenen onderling afspraken, en is hun gezamenlijke jaaromzet niet hoger dan 1,1 miljoen euro, dan hoeven zij niet eerst de relevante markt te bepalen en geldt het kartelverbod in beginsel niet. De exacte berekening van marktaandeel en omzet luistert nauw en vraagt om een goed onderbouwde, vooraf vastgelegde marktafbakening; laat dit altijd toetsen.

Uitzondering 3: voordelen wegen zwaarder dan nadelen

Het kartelverbod kan buiten toepassing blijven wanneer de voordelen van de afspraak duidelijk zwaarder wegen dan de nadelen. De ACM heeft dit voor zzp’ers vertaald naar voorwaarden waaraan cumulatief moet zijn voldaan:

• er blijft voldoende ruimte voor concurrentie tussen de zzp’ers onderling;
• een eerlijk deel van de voordelen stroomt terug naar (in)directe klanten en dient niet alleen persoonlijke verrijking;
• de afspraak zorgt voor een objectief vastgesteld niveau van bescherming;
• dat doel kan niet op een minder beperkende manier worden bereikt.

Uitzondering 4: tarief ter waarborging van het bestaansminimum

Ten slotte kondigt de ACM aan dat zij geen boetes oplegt bij afspraken tussen en met zzp’ers over een minimumtarief dat dient ter waarborging van het bestaansminimum – het inkomen dat nodig is voor het noodzakelijke levensonderhoud. Het gaat dan om zelfstandigen die samen een tarief afspreken dat hen in staat stelt in hun basale levensonderhoud te voorzien. Sluit zo’n afspraak aan bij dit doel, dan grijpt de ACM in beginsel niet in. De precieze ondergrens en onderbouwing zijn maatwerk en kunnen in de tijd veranderen.

Praktijkvoorbeeld: wanneer gaat het mis?

Stel: een groep van twaalf zelfstandige fotografen in dezelfde regio spreekt via een appgroep een gezamenlijk uurtarief af en belooft elkaar daar niet onder te gaan zitten. Geen van hen is economisch afhankelijk van één opdrachtgever, ze werken niet zij-aan-zij met werknemers en hun gezamenlijke marktaandeel op de regionale markt ligt boven de 10 procent. Zo’n afspraak valt buiten alle vier de uitzonderingen en is in beginsel een verboden kartelafspraak.

Zou diezelfde groep daarentegen uit hooguit acht zelfstandigen bestaan met samen minder dan 1,1 miljoen euro omzet, dan zou de bagateluitzondering mogelijk wél bescherming bieden. Het verschil zit hem dus in de feiten en de cijfers – en juist daar gaat het in de praktijk mis. Een afspraak die “op het randje” zit, laat u daarom vooraf juridisch toetsen.

Wat zijn de risico’s als u het verkeerd doet?

Wie buiten de uitzonderingen om prijsafspraken maakt, riskeert een ACM-onderzoek en een hoge boete (tot 900.000 euro of 10% van de jaaromzet, en bij langdurige overtredingen meer). Daarnaast kan een verboden afspraak nietig zijn, lopen betrokken bestuurders een persoonlijk risico en kan reputatieschade ontstaan. De uitzonderingen kennen een strenge toets en de ACM houdt actief toezicht. Een afspraak die net niet binnen de regels valt, is daarom een reëel risico.

Stappenplan: zo maakt u veilige tariefafspraken

1. Bepaal uw positie. Bent u economisch afhankelijk, werkt u zij-aan-zij of via een platform? Dan valt uw situatie mogelijk buiten het kartelverbod.
2. Reken de drempels door. Blijft het gezamenlijke marktaandeel onder de 10%, of gaat het om maximaal acht zzp’ers met samen minder dan 1,1 miljoen euro omzet? Onderbouw dit zorgvuldig en leg de marktafbakening vooraf vast.
3. Toets het doel. Gaat het om het bestaansminimum of om aantoonbare voordelen voor klanten? Leg dit vast.
4. Laat het juridisch checken. Een jurist toetst de afspraak aan de Leidraad en legt die vast in een juridisch sluitende samenwerkingsovereenkomst.

Twijfelt u of uw afspraak is toegestaan? Onze juristen ondernemingsrecht beoordelen de situatie en helpen u een boete te voorkomen.

Veelgestelde vragen over tariefafspraken tussen zzp’ers

Zijn tariefafspraken tussen zzp’ers altijd verboden?

Nee. In beginsel vallen ze onder het kartelverbod, maar de ACM beschrijft vier situaties – zij-aan-zij of afhankelijk werken, een klein marktaandeel of kleine omzet, doorslaggevende voordelen, en het waarborgen van het bestaansminimum – waarin afspraken zijn toegestaan of onbeboet blijven.

Hoe hoog is de boete bij verboden prijsafspraken?

Voor een kartelovertreding kan de ACM een boete opleggen tot 900.000 euro of 10% van de jaaromzet, als dat hoger is. Bij langdurige kartels kan dit maximum verder oplopen, en ook betrokken leidinggevenden kunnen worden beboet.

Wat is de Leidraad tariefafspraken zzp’ers?

Dat is het richtsnoer van de ACM (huidige versie uit 2023) waarin staat wanneer zzp’ers samen afspraken over tarieven en arbeidsvoorwaarden mogen maken zonder het kartelverbod te overtreden.

Geldt het kartelverbod ook voor zzp’ers via een platform?

Zzp’ers die via een digitaal arbeidsplatform werken, worden door de ACM voor die activiteiten in beginsel niet als onderneming gezien. Zij mogen onderling dus afspraken maken over hun tarief.

Moet ik een tariefafspraak vastleggen in een contract?

Ja, dat is verstandig. Een schriftelijke, juridisch getoetste overeenkomst maakt de afspraak bindend en helpt aantonen dat u binnen de uitzonderingen blijft. Laat dit door een jurist opstellen.

Hulp nodig bij tariefafspraken of een ACM-vraag?

Wilt u zeker weten dat uw tariefafspraak binnen de regels van de ACM valt? Onze juristen toetsen de afspraak, leggen die vast en helpen u een boete te voorkomen. Bekijk onze expertise in contractenrecht of onze rechtshulp voor ondernemers, of plan direct een gratis intakegesprek in.