Aandeelhoudersovereenkomst vs. statuten: het verschil uitgelegd

Het korte antwoord: de statuten zijn de openbare basisregels van de BV en gelden vennootschapsrechtelijk voor iedereen, de aandeelhoudersovereenkomst is een privé-contract tussen aandeelhouders met verbintenisrechtelijke werking. Bij conflict gaan de statuten in beginsel voor — maar aandeelhouders kunnen elkaar wel contractueel binden om binnen die statutaire grenzen op een bepaalde manier te handelen of stemmen.

Bram en Joris hadden bij hun BV netjes statuten van de notaris liggen. Toen Joris een externe investeerder wilde toelaten en Bram niet, kwamen ze erachter dat de statuten daar niets zinnigs over zeiden. De aandeelhoudersovereenkomst die ze hadden moeten hebben, zou dat precies hebben geregeld. In dit artikel: wat het verschil is, wie wint bij tegenstrijdige afspraken, en welke afspraken in welk document horen.

Statuten in één paragraaf

De statuten zijn het oprichtingsdocument van een BV. Ze worden door een notaris opgesteld bij de oprichting en gedeponeerd bij de Kamer van Koophandel — wat betekent dat ze openbaar zijn. Iedereen kan ze inzien. Ze regelen de basisstructuur van de BV: naam, zetel, doel, het aandelenkapitaal, hoe het bestuur is georganiseerd, hoe vergaderingen verlopen en welke besluiten welke meerderheid vereisen. De wettelijke regels staan in Boek 2 van het Burgerlijk Wetboek; veel statuten herhalen of vullen die aan.

Aandeelhoudersovereenkomst in één paragraaf

De aandeelhoudersovereenkomst is een privé-contract dat de aandeelhouders onderling sluiten. Hij is niet openbaar. Hij regelt afspraken die niet in de statuten passen, daar niet horen of die je liever niet aan de hele wereld toont — denk aan exit-prijzen, leaver-regelingen, deadlock-mechanismen, dividendbeleid en concurrentiebedingen. Hij geldt verbintenisrechtelijk: alleen tussen partijen die hem tekenen. Volledige uitleg in wat is een aandeelhoudersovereenkomst.

De vijf belangrijkste verschillen

• Openbaarheid. Statuten staan online bij de KvK; de aandeelhoudersovereenkomst is privé. Wil je dat de prijs waartegen een vertrekkende aandeelhouder zijn aandelen krijgt op straat ligt? Nee. Dat hoort dus niet in de statuten.
• Werking. Statuten werken vennootschapsrechtelijk en gelden voor de BV als rechtspersoon, voor het bestuur en voor opvolgende aandeelhouders. De aandeelhoudersovereenkomst werkt verbintenisrechtelijk en bindt alleen wie tekent.
• Bindbaarheid van nieuwe partijen. Wie aandeelhouder wordt, valt automatisch onder de statuten. Wie aandeelhouder wordt, valt niet automatisch onder de aandeelhoudersovereenkomst — je moet hem laten meetekenen (vaak via een “deed of accession” of toetredingsverklaring).
• Wijzigen. Statuten wijzigen vereist een notariële akte en, vaak, gekwalificeerde meerderheid. Een aandeelhoudersovereenkomst wijzig je met de handtekeningen van alle partijen — sneller, goedkoper, flexibeler.
• Detailniveau. Statuten staan kort en formeel; de aandeelhoudersovereenkomst is uitgebreider en concreter. In de aandeelhoudersovereenkomst staan de échte spelregels.

Wie wint bij tegenstrijdige afspraken?

De korte versie: vennootschapsrechtelijk gaan de statuten voor. Maar dat is niet het hele verhaal. Drie scenario’s:

1. Tegenstrijdig over hoe de BV moet handelen. Een besluit dat in strijd is met dwingende statuten of de wet is in beginsel ongeldig, ook al heb je in een aandeelhoudersovereenkomst iets anders afgesproken.
2. Tegenstrijdig over hoe aandeelhouders zich tegenover elkaar gedragen. Aandeelhouders kunnen elkaar verbintenisrechtelijk binden, bijvoorbeeld om op een bepaalde manier te stemmen. De Hoge Raad heeft meerdere keren bevestigd dat zulke stemovereenkomsten geldig zijn, mits ze niet in strijd zijn met de wet of dwingende statuten. Aandeelhouders kunnen dus binnen de statutaire ruimte afspraken maken die elkaar binden.
3. Tegenstrijdig met dwingend recht. Niets gaat boven dwingend recht. Een aandeelhoudersovereenkomst kan je geen rechten geven die de wet niet kent.

Praktisch: zorg dat statuten en aandeelhoudersovereenkomst aanvullen, niet tegenspreken. De aandeelhoudersovereenkomst verbijzondert wat de statuten in algemene termen regelen, en regelt wat de statuten openlaten.

Wat hoort waar?

Een vuistregel om bij het opstellen aan te houden:

• In de statuten: alles wat openbaar mag (en moet) zijn — naam, doel, kapitaal, structuur, bestuur, hoofdregels voor besluitvorming, blokkeringsregeling voor overdracht.
• In de aandeelhoudersovereenkomst: alles wat privé moet blijven of waarvoor je flexibiliteit wilt — prijsbepaling bij exit, leaver-regelingen, dividendbeleid, deadlock-mechanismen, concurrentie- en relatiebedingen, gedetailleerde stemafspraken.

Twijfel je over een onderwerp? Onthoud: wat je niet aan de hele wereld wilt laten zien, hoort niet in de statuten. En wat de structuur van de BV raakt, moet juist wél in de statuten staan om vennootschapsrechtelijk te werken.

Doorwerking: kan een aandeelhoudersovereenkomst tegen derden werken?

In beginsel niet. Een aandeelhoudersovereenkomst is een contract tussen partijen; derden (een nieuwe aandeelhouder die niet heeft getekend, of de BV zelf) zijn er niet aan gebonden. Maar via de open normen van redelijkheid en billijkheid (art. 2:8 BW) kan een aandeelhoudersovereenkomst soms doorwerken in de besluitvorming van de BV — bijvoorbeeld als een meerderheidsaandeelhouder een besluit forceert dat botst met afspraken in de aandeelhoudersovereenkomst, kan dat in uitzonderlijke gevallen vernietigbaar zijn wegens strijd met de redelijkheid en billijkheid jegens een minderheid.

De rechtspraak hierover is genuanceerd en hangt sterk af van de feiten. Geen reden om erop te leunen — wel geruststellend dat er een vangnet is. Beter: regel het zorgvuldig vooraf, zodat je nooit op redelijkheid en billijkheid hoeft terug te vallen.

Praktisch advies

Twee korte regels.

1. Begin met de statuten, bij voorkeur fatsoenlijk opgesteld door een notaris die met je meedenkt. Standaardstatuten zijn vaak te kaal.
2. Vul aan met een aandeelhoudersovereenkomst, opgesteld door een jurist of advocaat met ervaring in vennootschapsrecht. Eén document beheert het structurele, het andere het persoonlijke.

Bram en Joris hebben hun zaken inmiddels op orde. Statuten herzien bij de notaris, aandeelhoudersovereenkomst opgesteld door een jurist, en — niet onbelangrijk — voor het eerst weten beiden waar ze staan. Wil je dezelfde stap zetten? Bekijk de opties om een aandeelhoudersovereenkomst te laten opstellen of lees in aandeelhoudersovereenkomst opstellen hoe het proces eruitziet. Voor het verschil tussen jurist en notaris: advocaat versus jurist.

Veelgestelde vragen