Opgepast voor eenvoudige uitholling retentierechtverbod

Een retentierechtverbod legt vast dat een opdrachtnemer een zaak niet mag achterhouden bij wanbetaling, maar zo’n verbod werkt in beginsel alleen tussen de partijen die het zelf hebben afgesproken. Schakelt jouw opdrachtnemer een onderaannemer of gelieerde onderneming in die het verbod niet heeft getekend, dan kan die partij in principe alsnog een eigen retentierecht uitoefenen en jouw zaak achterhouden. Daardoor is een retentierechtverbod eenvoudiger uit te hollen dan veel ondernemers denken. Hieronder lees je wat het retentierecht is, hoe een verbod in een keten kan worden omzeild, wat een spraakmakende rechtszaak hierover leert en hoe je jouw belangen waterdicht vastlegt.

Wat is het retentierecht?

Het retentierecht is het recht van een schuldeiser om een zaak van zijn schuldenaar niet af te geven totdat de openstaande vordering is voldaan. Het is geregeld in het Burgerlijk Wetboek, vanaf artikel 3:290 BW. Een klassiek voorbeeld is de garagehouder die jouw auto pas teruggeeft nadat de reparatierekening is betaald.

Het retentierecht kan worden uitgeoefend op roerende zaken (zoals een auto, machine of voorraad) en in bepaalde gevallen ook op onroerende zaken, bijvoorbeeld een werk dat in aanbouw is. Het is een sterk pressiemiddel: onder voorwaarden moet het ook door bepaalde derden worden gerespecteerd, zelfs als zo’n derde zelf aanspraak maakt op de zaak.

Wanneer mag je het retentierecht uitoefenen?

Voor een geldig beroep op het retentierecht moet in de regel aan drie voorwaarden tegelijk zijn voldaan:

• Een opeisbare vordering. De betalingstermijn moet verstreken zijn. Is er geen termijn afgesproken, dan is de vordering doorgaans direct opeisbaar.
• Voldoende samenhang. Er moet een voldoende verband bestaan tussen de vordering en de zaak die wordt achtergehouden. De fietsenmaker mag een fiets achterhouden voor onbetaalde reparatiekosten; een energieleverancier kan datzelfde recht niet zomaar op die fiets toepassen.
• Feitelijke macht over de zaak. De schuldeiser moet de zaak daadwerkelijk onder zich hebben, op een manier die ook voor derden kenbaar is. Geef je de zaak af, dan verlies je in beginsel je retentierecht.

Retentierecht of opschortingsrecht: wat is het verschil?

Het retentierecht is een bijzondere vorm van het bredere opschortingsrecht. Bij een algemeen opschortingsrecht houd je je eigen prestatie op totdat de tegenpartij betaalt of presteert. Het retentierecht ziet specifiek op het achterhouden van een zaak en heeft als bijzonderheid dat het onder voorwaarden ook tegen bepaalde derden werkt. Dat maakt het in de praktijk een krachtiger drukmiddel dan een gewoon opschortingsrecht.

Een retentierechtverbod contractueel vastleggen

Partijen kunnen contractueel afspreken dat de opdrachtnemer geen beroep doet op zijn retentierecht. Zo’n retentierechtverbod is in beginsel geldig. Opdrachtgevers leggen dit vaak op wanneer strikte deadlines gelden en vertraging tot hoge (boete)kosten kan leiden. Een eenvoudig betalingsgeschil mag de levering dan niet blokkeren.

Het gevolg is dat de opdrachtnemer de zaak ook bij wanbetaling moet afgeven en zijn vordering langs een andere weg moet innen. Voor de opdrachtgever lijkt dat een waterdichte afspraak. In de praktijk is het verbod echter beperkter dan het lijkt, omdat het in beginsel alleen werkt tussen de partijen die het hebben afgesproken.

Zo wordt een retentierechtverbod uitgehold

De zwakke plek zit in de keten. Een retentierechtverbod bindt alleen de partij die het heeft getekend. Schakelt jouw opdrachtnemer een onderaannemer of een gelieerde onderneming in om het werk feitelijk uit te voeren, dan heeft die onderaannemer zelf meestal geen afstand gedaan van zijn retentierecht.

Een sprekend voorbeeld is een zaak rond de productie van raketonderdelen voor het ruimtevaartprogramma Ariane 6, die in 2019 speelde bij de rechtbank Overijssel. Vliegtuig- en ruimtevaartconcern Airbus had de productie uitbesteed aan een Nederlandse opdrachtnemer, die contractueel afstand had gedaan van zijn retentierecht. Die opdrachtnemer liet het werk op zijn beurt uitvoeren door een gelieerde onderneming. Toen er discussie ontstond over (meerwerk)facturen en die uitvoerende partij onbetaald bleef, kon de opdrachtnemer zelf geen retentierecht uitoefenen, maar de uitvoerende partij wel: zij had de feitelijke macht over de onderdelen en had nooit afstand gedaan van haar recht.

In die verhouding was Airbus een derde die met het retentierecht van de onderaannemer werd geconfronteerd, ondanks dat Airbus zelf aanspraak maakte op levering. Om de onderdelen toch te krijgen, moest Airbus naar de rechter.

Werkt het verbod door naar de onderaannemer?

De kernvraag was of een retentierechtverbod in de aannemingsovereenkomst ook doorwerkt naar de onderliggende onderaannemingsovereenkomsten. Het uitgangspunt is dat dit niet zo is: de onderaannemer kan in beginsel gewoon een eigen beroep op het retentierecht doen.

Dat betekent niet dat de uitkomst altijd in het nadeel van de opdrachtgever uitvalt. In deze zaak werd het beroep van de onderaannemer alsnog afgewezen omdat het uitoefenen ervan in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar werd geacht. Daarbij speelde onder meer mee dat de betrokken partij op de hoogte was van het retentierechtverbod hogerop in de keten. Belangrijk: dit is een uitkomst die sterk afhangt van de specifieke feiten en geen vaste regel waarop je blind kunt bouwen. Reken er dus niet op voorhand op dat een rechter een retentierecht van een onderaannemer terzijde schuift.

Wat betekent dit voor jou als ondernemer?

De les is dubbel. Ben je opdrachtgever en reken je op een retentierechtverbod, besef dan dat dit verbod niet automatisch de hele keten bindt. Een onderaannemer of gelieerde partij kan jouw zaak alsnog achterhouden, en of een rechter dat onaanvaardbaar vindt, valt vooraf niet met zekerheid te zeggen. Eindigt zo’n conflict bij de rechter, dan kost dat tijd, geld en mogelijk vertraging in je project, precies wat je met het verbod wilde voorkomen.

Ben je opdrachtnemer of onderaannemer, dan laat deze problematiek zien dat de precieze formulering van afspraken over retentierecht en betaling grote financiele gevolgen kan hebben. Een retentierechtverbod is dan ook zelden de enige knop waaraan je kunt draaien.

Concrete vervolgstappen om je positie te versterken:

• Laat een retentierechtverbod indien gewenst doorwerken in de hele keten, bijvoorbeeld via een verplichting om dezelfde voorwaarde aan onderaannemers op te leggen en die afspraak schriftelijk te laten bevestigen.
• Combineer het verbod met andere zekerheden, zoals duidelijke betalingsafspraken, een opschortingsrecht, een eigendomsvoorbehoud of een bankgarantie.
• Zorg dat je contracten en algemene voorwaarden aansluiten op hoe je in de praktijk met onderaannemers werkt.
• Houd bij wanbetaling de termijnen scherp in de gaten, zodat je tijdig kunt schakelen naar incasso of een andere oplossing.
• Twijfel je over je positie in een lopend conflict? Win dan vroegtijdig juridisch advies in voordat je een standpunt inneemt.

Veelgestelde vragen over het retentierecht en retentierechtverbod

Wat is een retentierechtverbod?

Een retentierechtverbod is een contractuele afspraak waarbij een partij toezegt geen beroep te doen op haar retentierecht. De opdrachtnemer mag een zaak dan ook bij wanbetaling niet achterhouden, maar moet zijn vordering op een andere manier innen. Zo’n verbod is in beginsel geldig.

Geldt een retentierechtverbod ook voor onderaannemers?

In beginsel niet. Een retentierechtverbod bindt alleen de partijen die het hebben afgesproken. Een onderaannemer die het verbod niet heeft getekend, kan doorgaans zelf een retentierecht uitoefenen. Wil je dat voorkomen, dan moet je het verbod uitdrukkelijk laten doorwerken in de onderliggende overeenkomsten.

Aan welke voorwaarden moet het retentierecht voldoen?

Er moet in de regel sprake zijn van een opeisbare vordering, voldoende samenhang tussen de vordering en de achtergehouden zaak, en feitelijke macht over die zaak. Pas als aan deze drie voorwaarden tegelijk is voldaan, kan een schuldeiser zich op het retentierecht beroepen.

Wat is het verschil tussen retentierecht en opschortingsrecht?

Het opschortingsrecht is het algemene recht om je eigen prestatie op te schorten zolang de tegenpartij niet betaalt of presteert. Het retentierecht is een bijzondere vorm daarvan: het ziet specifiek op het achterhouden van een zaak en kan onder voorwaarden ook tegen bepaalde derden worden ingeroepen. Daardoor is het vaak een krachtiger pressiemiddel.

Kan een rechter een geldig retentierecht toch buiten werking stellen?

Dat kan voorkomen. Ook bij een in beginsel geldig retentierecht kan een rechter oordelen dat het uitoefenen ervan in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is. Of dat zo is, hangt sterk af van de concrete feiten en is daarom moeilijk vooraf te voorspellen.

Hoe voorkom ik dat mijn retentierechtverbod wordt uitgehold?

Door verder te kijken dan alleen het verbod zelf. Laat het doorwerken in de keten, combineer het met andere zekerheden zoals een eigendomsvoorbehoud of bankgarantie, en stem je contracten en algemene voorwaarden af op de manier waarop je met onderaannemers samenwerkt. Een gespecialiseerde jurist kan deze achterpoortjes vooraf dichten.

Laat je contracten waterdicht opstellen

Een retentierechtverbod is maar een van de manieren om je belangen in een opdracht- of bouwketen veilig te stellen, en zoals deze zaak laat zien is het eenvoudiger te omzeilen dan gedacht. Wil je voorkomen dat de tegenpartij achterpoortjes vindt? Onze juristen helpen je met contractenrecht en het opstellen van waterdichte overeenkomsten. Loopt een factuur al uit de hand, kijk dan naar onze mogelijkheden voor incasso.

Plan een vrijblijvende intake in en bespreek jouw situatie met een specialist.